Ban ngày lơ mơ, ban đêm trằn trọc. Một nghiên cứu cho thấy đây có thể không chỉ là mệt mỏi đơn thuần mà còn là dấu hiệu cho thấy não đang teo nhanh hơn.
Những thay đổi này xuất hiện rõ hơn khi “nhịp nghỉ ngơi–hoạt động theo chu kỳ ngày đêm” — tức mô hình ổn định về mức độ hoạt động trong 24 giờ giữa lúc vận động nhiều và lúc nghỉ ngơi — càng bị xáo trộn. Sự khác biệt cũng được xác nhận ngay cả ở những người không mắc sa sút trí tuệ hay suy giảm nhận thức.
Dấu hiệu cho thấy não teo nhanh hơn
Nhóm nghiên cứu phối hợp giữa Trường Y tế Công cộng Bloomberg thuộc Đại học Johns Hopkins (Mỹ) và Viện Lão hóa Quốc gia Hoa Kỳ (NIA) xác nhận rằng ở người cao tuổi có nhịp nghỉ ngơi–hoạt động theo chu kỳ ngày đêm yếu hoặc bị phân mảnh, các vùng não bị tổn thương sớm trong bệnh Alzheimer teo nhanh hơn. Kết quả được công bố ngày 14-04 trên tạp chí học thuật quốc tế 〈Alzheimer's & Dementia〉.
Ở đây, nhịp “yếu” nghĩa là sự khác biệt hoạt động giữa ban ngày và ban đêm không rõ rệt; còn “phân mảnh” nghĩa là hoạt động và nghỉ ngơi thường xuyên bị ngắt quãng.
Nghiên cứu được tiến hành trên 344 người trưởng thành từ 50 tuổi trở lên (tuổi trung bình 73) không có suy giảm nhận thức. Người tham gia đeo thiết bị đo hoạt động dạng đeo cổ tay tối đa 1 tuần để ghi lại nhịp 24 giờ, đồng thời chụp MRI não.
Họ là những người tham gia Chương trình Theo dõi Lão hóa Baltimore do Viện Lão hóa Quốc gia Hoa Kỳ vận hành. Nghiên cứu này đo lặp lại trên cùng một nhóm người theo khoảng cách khoảng 1 năm để quan sát thay đổi.
Các cấu trúc được phân tích gồm hồi hải mã, vùng quanh hồi hải mã (hồi cạnh hải mã) và hạch hạnh nhân — những vùng xuất hiện tổn thương sớm trong bệnh Alzheimer.
Sự khác biệt về "Tốc độ teo não" qua hình ảnh MRI
Kết quả được chia thành hai bước. Trước hết, ở lần đo ban đầu, những người có nhịp bị phân mảnh đã có thể tích hồi hải mã, hồi cạnh hải mã và hạch hạnh nhân nhỏ hơn so với những người không bị như vậy.
Sau đó, khoảng 1 năm sau, họ được chụp MRI lại. Ở những người có nhịp ổn định, tốc độ teo của hạch hạnh nhân tương đối chậm. Ngược lại, nhịp càng phân mảnh thì não thất càng giãn rộng hơn.
Não thất là các khoang rỗng trong não; khi mô não giảm đi, chúng sẽ tương đối lớn lên. Sự giãn rộng não thất được diễn giải như một tín hiệu cho thấy quá trình teo não đang tiến triển.
Sự khác biệt này càng rõ ở người lớn tuổi. Đặc biệt, ở nhóm từ 80 tuổi trở lên, mối liên hệ giữa việc duy trì nhịp và bảo tồn hạch hạnh nhân thể hiện mạnh nhất.
Giáo sư Adam Spira, người dẫn dắt nghiên cứu, giải thích: “Rối loạn nhịp ngày đêm và thoái hóa thần kinh có thể tác động qua lại lẫn nhau.”
Nhịp điệu tan vỡ, não bộ cũng lung lay
Từ kết quả của nghiên cứu quan sát này, không thể khẳng định nhịp ngày đêm trực tiếp gây ra teo não. Tuy nhiên, mối liên quan giữa hai yếu tố đã được xác nhận.
Ở bệnh nhân sa sút trí tuệ, nhịp ngủ – thức thường đã bị xáo trộn đáng kể. Nghiên cứu này cho thấy ngay cả ở người không suy giảm nhận thức, những thay đổi như vậy cũng có thể xuất hiện từ trước. Điều này cũng gợi ý rằng sức khỏe não bộ có thể gắn chặt với tính nhất quán của nhịp điệu hơn là chỉ với tổng thời lượng ngủ.
Nhóm nghiên cứu đề xuất hai chiến lược không dùng thuốc: cố định giờ thức dậy và tiếp xúc ánh sáng buổi sáng.
Duy trì giờ thức dậy ổn định giúp thiết lập “mốc chuẩn” cho đồng hồ sinh học. Ánh sáng là tín hiệu then chốt giúp nhân trên giao thoa thị giác (đồng hồ trung tâm của não điều chỉnh nhịp ngày đêm dựa trên ánh sáng) đồng bộ nhịp. Khi ánh nắng buổi sáng đi vào mắt, sự tiết melatonin (hormone gây buồn ngủ) bị ức chế và trạng thái tỉnh táo bắt đầu. Ngược lại, nếu tín hiệu này đến muộn, toàn bộ nhịp trong ngày sẽ bị đẩy lùi về sau.
Ngoài ra, cần lưu ý thói quen xem điện thoại ngay khi vừa thức dậy, vì ánh sáng nhân tạo có thể đưa ra tín hiệu thời gian sai lệch.
Cái giá của những buổi trưa thẫn thờ
Nghiên cứu này cho thấy ngay cả trước khi triệu chứng xuất hiện, những thay đổi trong não đã có thể bắt đầu.
Tình trạng ban ngày lơ mơ kéo dài và ban đêm thường xuyên tỉnh giấc không phải là hai hiện tượng tách rời. Đó là hệ quả của việc đồng hồ sinh học bị xáo trộn. Theo thời gian, những thay đổi này có thể dẫn đến khác biệt về cấu trúc não.
Ở giai đoạn hiện tại, hướng ứng phó cần thiết là rõ ràng. Hãy thức dậy vào cùng một giờ mỗi ngày, tắm nắng buổi sáng đầy đủ để giữ ổn định “thời điểm bắt đầu ngày mới”, đồng thời từng bước giảm các thói quen làm rối nhịp.
