Khi tuổi tác tăng lên, nhiều người nói rằng một trong những vấn đề sức khỏe khiến họ lo lắng nhất là “sa sút trí tuệ”. Sa sút trí tuệ đáng sợ vì đây là “căn bệnh đánh mất chính mình”: khi các tế bào não bị tổn thương, ký ức và nhân cách dần biến mất.
Do khó chữa khỏi hoàn toàn, suy giảm chức năng nhận thức tiến triển theo thời gian, gây gánh nặng kinh tế và tinh thần nghiêm trọng cho gia đình, đồng thời khiến sinh hoạt hằng ngày trở nên bất khả thi, sa sút trí tuệ thường được xem là căn bệnh còn đáng sợ hơn cả ung thư. Trên toàn thế giới, số người mắc sa sút trí tuệ đang gia tăng.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hiện số người mắc sa sút trí tuệ trên toàn cầu được ước tính khoảng 55:57 triệu người; do già hóa dân số, con số này được dự báo sẽ tăng vọt lên khoảng 75 triệu vào năm 2030 và khoảng 150 triệu vào năm 2050.
Tại Hàn Quốc cũng đang bước vào “thời kỳ 1 triệu người mắc sa sút trí tuệ”. Theo Bộ Y tế và Phúc lợi, số bệnh nhân sa sút trí tuệ từ 65 tuổi trở lên: từ 970.000 người vào năm 2025, đến năm nay được cho là đã vượt mốc 1,01 triệu người.
Vậy có cách nào để phòng ngừa sa sút trí tuệ không? Có thể làm gì để giảm nguy cơ? Cho đến nay, chưa có phương pháp nào được chứng minh là có thể phòng ngừa sa sút trí tuệ. Tuy nhiên, cũng như nhiều bệnh khác, vẫn có những biện pháp có thể thực hiện để giảm rủi ro.
Yếu tố nguy cơ là gì?
Yếu tố nguy cơ là những yếu tố có thể làm tăng khả năng mắc bệnh. Một số yếu tố nguy cơ có thể kiểm soát, nhưng một số thì không. Ví dụ, tuổi tác: yếu tố nguy cơ lớn nhất của sa sút trí tuệ: là điều không thể kiểm soát.
Một yếu tố nguy cơ khác không thể kiểm soát là gen của mỗi người. Gen là cấu trúc nằm trong tế bào cơ thể và được thừa hưởng từ cha mẹ ruột. Sự thay đổi của gen, dù rất nhỏ, cũng có thể gây bệnh.
Chủng tộc và giới tính cũng là những yếu tố ảnh hưởng đến nguy cơ. Theo một nghiên cứu tại Mỹ: quốc gia đa chủng tộc: người Mỹ gốc Phi, người bản địa châu Mỹ và người bản địa Alaska có tỷ lệ mắc sa sút trí tuệ cao nhất; các yếu tố nguy cơ cũng có thể khác nhau giữa nữ và nam.
Ngược lại, con người có thể kiểm soát hành vi và lối sống của mình: những điều có thể ảnh hưởng đến nguy cơ mắc một số bệnh. Chẳng hạn, tăng huyết áp là yếu tố nguy cơ chính của bệnh tim. Việc hạ huyết áp thông qua thay đổi lối sống hoặc điều trị bằng thuốc có thể giúp giảm nguy cơ bệnh tim và nhồi máu cơ tim.
Để xác định yếu tố nguy cơ nào có thể giúp phòng ngừa bệnh hoặc tình trạng sức khỏe, các nhà khoa học trước hết kiểm tra mối liên quan thông qua nghiên cứu quan sát. Sau đó, họ tiến hành các thử nghiệm lâm sàng được kiểm soát nghiêm ngặt.
Ví dụ, các nhà nghiên cứu xác nhận mối liên quan giữa tăng huyết áp và nhồi máu cơ tim, rồi thực hiện thử nghiệm lâm sàng để làm rõ rằng việc hạ huyết áp thực sự có thể giảm khả năng xảy ra nhồi máu cơ tim. Điều đó không có nghĩa là những người đã hạ huyết áp chắc chắn sẽ không bị nhồi máu cơ tim. Nhưng xác suất sẽ giảm đáng kể.
Đối với sa sút trí tuệ, chưa có yếu tố hành vi hay lối sống nào đạt đến mức để các nhà nghiên cứu có thể khẳng định “điều này chắc chắn sẽ phòng ngừa căn bệnh này”. Tuy vậy, ngày càng có nhiều phương pháp đầy hứa hẹn được đưa ra.
Cũng có nơi tỷ lệ mắc sa sút trí tuệ giảm
Do xu hướng già hóa, số người mắc sa sút trí tuệ được dự đoán sẽ tăng. Tuy nhiên, tại Mỹ, ở một số khu vực, tỷ lệ mắc sa sút trí tuệ đã được ghi nhận là giảm.
Theo các nghiên cứu quan sát, những yếu tố như lối sống lành mạnh và trình độ học vấn cao có thể góp phần vào sự sụt giảm này. Nhưng các chuyên gia nói rằng “mối quan hệ nhân quả vẫn chưa chắc chắn, và cần được kiểm chứng trong các thử nghiệm lâm sàng để xác định liệu những yếu tố này có thể phòng ngừa sa sút trí tuệ hay không”.
Có thể làm gì để phòng ngừa sa sút trí tuệ?
Như đã đề cập ở trên, đến nay vẫn chưa có phương pháp điều trị hiệu quả hay biện pháp phòng ngừa đã được chứng minh đối với sa sút trí tuệ. Tuy nhiên, điều đã được làm rõ qua nhiều kết quả nghiên cứu là: nhìn chung, duy trì lối sống lành mạnh có thể giúp giải quyết các yếu tố nguy cơ liên quan đến sa sút trí tuệ. Những thói quen sống lành mạnh đó bao gồm:
Kiểm soát tăng huyết áp: Tăng huyết áp gây tác động có hại lên tim, mạch máu và não, đồng thời làm tăng nguy cơ đột quỵ và sa sút trí tuệ mạch máu. Điều trị bằng thuốc và thay đổi lối sống lành mạnh như tập thể dục, bỏ thuốc lá có thể giúp giảm nguy cơ sa sút trí tuệ.
Quản lý đường huyết: Đường huyết cao hơn bình thường có thể dẫn đến đái tháo đường và làm tăng nguy cơ bệnh tim, đột quỵ, suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ. Lựa chọn thực phẩm lành mạnh, tập luyện đều đặn, bỏ thuốc lá và kiểm tra định kỳ giúp kiểm soát đường huyết.
Duy trì cân nặng khỏe mạnh: Thừa cân hoặc béo phì làm tăng nguy cơ các vấn đề sức khỏe liên quan như đái tháo đường và bệnh tim. Sống năng động và lựa chọn thực phẩm lành mạnh giúp duy trì cân nặng phù hợp.
Chế độ ăn lành mạnh: Nên kết hợp trái cây và rau, ngũ cốc nguyên hạt, thịt nạc và hải sản, chất béo không bão hòa như dầu ô liu, cùng các sản phẩm sữa ít béo hoặc không béo; đồng thời hạn chế các loại chất béo khác và đường.
Duy trì hoạt động thể chất: Hoạt động thể chất mang lại nhiều lợi ích sức khỏe như phòng ngừa thừa cân, béo phì, bệnh tim, đột quỵ và tăng huyết áp. Nên đặt mục tiêu ít nhất 150 phút hoạt động thể chất cường độ vừa mỗi tuần.
Các hoạt động giúp tinh thần năng động: Đọc sách, chơi trò chơi bàn cờ, làm thủ công hoặc bắt đầu một sở thích mới, học kỹ năng mới, làm việc hoặc tình nguyện, giao lưu xã hội: nhiều hoạt động khác nhau có thể giúp duy trì sự minh mẫn.
Duy trì mối quan hệ với gia đình và bạn bè: Giao tiếp với mọi người và tham gia hoạt động xã hội có thể ngăn ngừa sự cô lập xã hội và cảm giác cô đơn: những yếu tố liên quan đến suy giảm nhận thức và nguy cơ sa sút trí tuệ.
Điều trị vấn đề thính lực: Suy giảm thính lực có thể ảnh hưởng đến chức năng nhận thức và nguy cơ sa sút trí tuệ ở người cao tuổi, đồng thời khiến việc tương tác với người khác trở nên khó khăn hơn. Để phòng ngừa suy giảm thính lực, cần bảo vệ tai khỏi tiếng ồn lớn và sử dụng máy trợ thính khi cần.
Chăm sóc sức khỏe tinh thần và thể chất: Bao gồm việc thực hiện các khám sàng lọc sức khỏe theo khuyến nghị, quản lý các vấn đề sức khỏe mạn tính như trầm cảm hoặc cholesterol cao, và trao đổi định kỳ với nhân viên y tế.
Giấc ngủ chất lượng: Ngủ đủ rất quan trọng cho cả tinh thần lẫn cơ thể. Hãy cố gắng ngủ 7:8 giờ mỗi đêm. Nếu thiếu ngủ, ngủ không ngon, hoặc nghi ngờ có rối loạn giấc ngủ, cần trao đổi với bác sĩ.
Phòng ngừa chấn thương đầu: Để phòng ngừa té ngã và chấn thương đầu, nên áp dụng các biện pháp chống ngã trong nhà và mang giày chống trượt. Cần thắt dây an toàn và đội mũ bảo hiểm để bảo vệ khỏi chấn động não hoặc các tổn thương não khác.
Giảm uống rượu: Uống rượu quá mức có thể làm trầm trọng thêm các vấn đề sức khỏe như té ngã, đái tháo đường, tăng huyết áp, đột quỵ, suy giảm trí nhớ và rối loạn khí sắc. Nam giới nên uống không quá hai ly mỗi ngày, nữ giới không quá một ly.
Bỏ thuốc lá: Bất kể tuổi tác, bỏ thuốc lá có thể cải thiện sức khỏe và giảm nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ và bệnh phổi.
