Vitamin C là một vitamin thiết yếu có lợi cho chức năng miễn dịch, sức khỏe da, hấp thụ sắt và giảm mệt mỏi. Nhiều người hiện nay ưa chuộng phương pháp "megadose" (liều cao) với hàng nghìn mg vitamin C mỗi ngày, nghĩ rằng "càng nhiều càng tốt cho sức khỏe" (tham khảo: liều khuyến nghị hàng ngày của vitamin C là 100mg).
Vậy vitamin C có tốt hơn khi dùng nhiều? Gần đây, một kết quả nghiên cứu đáng ngạc nhiên đã được công bố để trả lời câu hỏi này.
Năm 2022, một nghiên cứu đã đo nồng độ vitamin C trong máu của khoảng 9900 người trưởng thành tham gia Khảo sát Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Mỹ (NHANES 2003–2006), thay vì chỉ dựa vào "lượng tiêu thụ (khảo sát)" để tăng độ tin cậy, và theo dõi dài hạn hơn 10 năm để điều tra xem vitamin C có thể giảm tỷ lệ tử vong hay không [1].
"Càng nhiều càng sống lâu?"... Dữ liệu nói khác
Kết quả chính của nghiên cứu là bất ngờ. Nồng độ vitamin C trong máu cao không làm giảm nguy cơ tử vong. Ngược lại, nồng độ trong máu càng cao thì nguy cơ tử vong càng tăng, và ngay cả khi thấp cũng tăng nguy cơ tử vong, tạo thành một "đường cong hình chữ U" (xem biểu đồ dưới đây).
Nhóm duy trì nồng độ thích hợp có tỷ lệ tử vong thấp nhất, nhưng nhóm có nồng độ trong máu cao nhất (ước tính tiêu thụ quá mức) có tỷ lệ tử vong tổng thể tăng 33% và tỷ lệ tử vong do bệnh tim mạch tăng 60% so với nhóm thích hợp.
Nghiên cứu này là nghiên cứu quan sát nên không thể khẳng định quan hệ nhân quả. Tuy nhiên, nó cho thấy rằng "vitamin C càng nhiều càng tốt cho sức khỏe" hoặc "dùng nhiều cũng không có hại" không phải là chân lý.
Nồng độ vitamin C trong máu, dù cao hay thấp đều tăng nguy cơ
Vitamin C rõ ràng là một dưỡng chất cần thiết cho cơ thể. Nhiều nghiên cứu đã báo cáo rằng việc tiêu thụ vitamin C thích hợp có thể giảm tỷ lệ tử vong do bệnh tim mạch [2, 3].
Tuy nhiên, thông điệp của nghiên cứu này là "thích hợp" và "quá mức" là khác nhau. Dữ liệu đã chứng minh rằng khi đã đủ thì thêm vào không làm tốt hơn.
Ví dụ đơn giản, khi pin điện thoại thông minh còn 1%, cắm sạc có thể ngăn điện thoại tắt (giảm tỷ lệ tử vong). Nhưng khi pin đã đầy 100% mà vẫn cắm sạc thì không làm pin lên 200% hay hiệu suất tăng gấp đôi, mà ngược lại có thể gây hại cho pin (giảm tuổi thọ).
Vitamin C trong cơ thể cũng tương tự. Khi cần thì là thuốc, nhưng khi thừa thì có thể trở thành độc.
Tăng nguy cơ "sỏi thận"
Vấn đề của phương pháp megadose vitamin C đã được nêu ra nhiều lần. Đặc biệt là nguy cơ "sỏi thận" do tăng oxalate khi tiêu thụ liều cao.
Vitamin C khi chuyển hóa trong cơ thể một phần sẽ chuyển thành oxalate. Oxalate này khi gặp canxi trong nước tiểu sẽ tạo thành canxi oxalate, một chất dạng tinh thể. Đây chính là thành phần chính của sỏi thận. Khi tiêu thụ vitamin C liều cao, oxalate trong nước tiểu tăng, làm tăng nguy cơ sỏi thận [4, 5].
Nghiên cứu lớn nhất về vitamin C và sỏi thận là Nghiên cứu Sức khỏe Y tá Mỹ (NHS) với khoảng 150,000 phụ nữ và Nghiên cứu theo dõi chuyên gia y tế (HPFS) với khoảng 40,000 nam giới trong hơn 11 năm. Kết quả cho thấy, so với những người tiêu thụ dưới 90mg mỗi ngày (liều khuyến nghị hàng ngày của Mỹ là 90mg), những người tiêu thụ trên 500mg mỗi ngày có nguy cơ sỏi thận tăng 29%, và trên 1000mg mỗi ngày tăng 43%. Điều thú vị là kết quả này chỉ áp dụng cho nam giới, không phải nữ giới, có thể do sự khác biệt về chuyển hóa theo giới tính [6].
Giống như pin điện thoại... "Đầy" và "thừa" là khác nhau
Tất nhiên không phải ai cũng gặp nguy cơ giống nhau. Có những người dùng liều cao lâu dài mà vẫn khỏe mạnh. Nhưng trải nghiệm cá nhân không chứng minh được an toàn cho tất cả mọi người.
Y học không dựa vào "ai đó không sao" mà nhìn vào dữ liệu về cách nguy cơ thay đổi trong toàn bộ nhóm. Cần suy nghĩ lại về việc có cần thiết dùng vitamin C liều cao trong thời gian dài khi chưa có lợi ích rõ ràng.
Lưu ý rằng cơ thể chứa khoảng 1.5g vitamin C (20mg/kg) trong tế bào và máu, và mất khoảng 3% mỗi ngày. Chỉ cần tiêu thụ khoảng 10mg vitamin C mỗi ngày là đủ để ngăn ngừa bệnh scorbut, điều này có thể dễ dàng đạt được bằng cách uống 15cc nước chanh [7].
Cung cấp vitamin C hoàn toàn ngừng lại và sau 1-3 tháng mới xuất hiện triệu chứng scorbut [8]. Dinh dưỡng không phải là "càng nhiều càng tốt".
Tiến sĩ y khoa Song Moo-ho, chuyên gia chỉnh hình và y học lối sống
Tài liệu tham khảo
1. T Tian, J Shao, Z Shen, et al. Mối liên hệ giữa vitamin C trong huyết thanh với tử vong do mọi nguyên nhân và nguyên nhân cụ thể: Dữ liệu từ Khảo sát Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia (NHANES 2003-2006). Nutrition 2022;101:111696.
2. A Jayedi, A Rashidy-Pour, M Parohan, et al. Vitamin C trong chế độ ăn uống và tuần hoàn, vitamin E, β-carotene và nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch: một đánh giá hệ thống và phân tích meta đáp ứng liều của các nghiên cứu quan sát tiến cứu. Public Health Nutr 2019;22(10):1872-1887.
3. D Aune, N Keum, E Giovannucci, et al. Lượng tiêu thụ và nồng độ trong máu của các chất chống oxy hóa và nguy cơ bệnh tim mạch, ung thư tổng thể và tử vong do mọi nguyên nhân: một đánh giá hệ thống và phân tích meta đáp ứng liều của các nghiên cứu tiến cứu. Am J Clin Nutr 2018;108(5):1069-1091. 4. O Traxer, B Huet, J Poindexter, et al. Ảnh hưởng của việc tiêu thụ axit ascorbic đối với các yếu tố nguy cơ sỏi tiết niệu. J Urol 2003;170(2 Pt 1):397-401.
5. Hinews https://www.hinews.co.kr/news/articleView.html?idxno=40303
6. PM Ferraro, GC Curhan, G Gambaro, EN Taylor. Tổng lượng, chế độ ăn uống và bổ sung vitamin C và nguy cơ sỏi thận mới phát sinh. American Journal of Kidney Diseases 2016;67(3):400-407.
7. AC Grădinaru, S Popa. Vitamin C: Từ tự cung tự cấp đến phụ thuộc vào chế độ ăn uống trong khuôn khổ các chức năng sinh học và ý nghĩa y học của nó. Life 2025;15(2):238.
8. K Hayashino, Y Meguri, A Komura, et al. Một chế độ ăn không cân bằng chỉ giới hạn trong việc tiêu thụ rau luộc dẫn đến sự khởi phát của bệnh scorbut. Intern Med 2022;61(11):1795-1798.
